İstanbul Avrupa Yakası’nda, 63 yaşındaki Ahmet Derin’in toprağa verileceği mezarlığa doğru ilerleyen otobüsün güzergâhında hâlâ iş makineleri çalışıyor. Ekipler, bir hafta önce yaşanan selin ardından kapanan yolları açıyor, hasar gören araçları kaldırıyor.
İstanbul’un tamamını, özellikle de kuzeyini etkileyen 14 Ekim’deki şiddetli yağışlarda dokuz kişi hayatını kaybetti. İş çıkışı evine dönmeye çalışan Derin de sel sularına kapılanlar arasındaydı. Cansız bedeni altı gün sonra, yaklaşık 10 kilometre uzaklıktaki Haliç kıyısında bulundu.

Derin’in ailesi, kendisinden haber alamayınca sosyal medyadan kayıp duyurusu yapmıştı. Günler süren arama çalışmalarında önce parçalanmış aracı, ardından cansız bedeni bulundu.
Derin’in cenazeye katılan akrabalarından biri, selin yaşandığı geceyi “Böyle bir yağış görmedik” diye anlatıyor. “Sanki arabalar, yollar kağıttan yapılmıştı. Su insanlar dahil her şeyi yutarcasına akıyordu.”
Bir başka akrabası ise Derin’in hayatını kaybettiği vadinin yıllar önce yapılaşmaya açılmasına tepki göstererek “Kaç yıllık derelerin kenarına ev yapılmayacağını bilmiyorlar mı” diye soruyor.
“Vadiye evler yaparken bir gün böyle bir şeyin yaşanacağını hesap etmediler mi? İnsanları bile bile ölüme gönderdiler.”
İstanbul Valiliği’nin açıklamasına göre 14 Ekim’deki yağmurlar son 84 yılın en ağır yağışları arasındaydı. Sel sırasında mahsur kalan 3 bin 57 kişi kurtarıldı, koordinasyon merkezlerine 9 bin 755 ihbar ulaştı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) de ekiplerinin 19 bin 761 ihbara müdahale ettiğini ve 859 kişiyi kurtardığını açıkladı.

Yüzlerce ev, iş yeri ve araç zarar görürken toplam maddi kaybın 20 milyar liraya yaklaşabileceği tahmin ediliyor.
Ancak yağışın şiddeti, can kayıplarını ve yıkımın boyutunu tek başına açıklamıyor. Uzmanlara göre İstanbul’un dere yatakları, vadileri ve doğal su toplama alanlarında yıllardır süren yapılaşma, kenti aşırı yağışlar karşısında daha savunmasız hale getiriyor.
Doğal afetler, insanların aldığı kararlar
İstanbul Teknik Üniversitesi İklim Bilimi ve Meteoroloji Mühendisliği Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu, bir doğa olayının afete dönüşmesinde insanların ve yapıların tehlikeye ne kadar açık olduğunun belirleyici olduğunu söylüyor.
“Issız bir vadideki sel, bir doğa olayıdır; aynı sel, o vadiye yapılmış mahalleye girince afet olur,” diyor Kadıoğlu.
Yağışların yıkıcı etkilerinin artması açısından İstanbul’daki sorunlardan ilki kentsel yapılaşmanın zeminin emiciliğini azaltmış olması.

Kadıoğlu’nun aktardığı verilere göre İstanbul’daki Kuzey Ormanları’nda geçirimsiz yüzeyler 2009-2017 yılları arasında yüzde 63 artmış. Kentteki 168 dere havzasının 108’i doğal yapısını kısmen veya tamamen kaybetmiş. Yaklaşık 3 bin 344 kilometrelik dere sisteminin 901 kilometresi değiştirilmiş.
Kadıoğlu, içme suyu havzalarında dere kenarlarındaki yapı yaklaşma mesafesinin 2013’te 100 metreden 10 metreye indirilmesinin de sıkıntıları artırdığını düşünüyor.
“Kuru dere, yalnızca kurak günde kurudur” diyor. “Aşırı yağışlarda derenin yatağına ve taşkın alanına ihtiyaç vardır; biz o alanları imara açtık.”
Elbette iklim krizi de olağanüstü doğa olaylarına sebep oluyor. Kadıoğlu, iklim krizinin beraberinde getirdiği aşırı yağışların etkilerini azaltmak için kent yönetimlerinin alabileceği önlemler bulunduğunu vurguluyor.
“İklimi İstanbul tek başına durduramaz, ama imar kararı kendi elimizdedir” diyor.
Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi önceki dönem başkanlarından Mücella Yapıcı da kentin yapılaşma biçiminin selin sonuçlarını ağırlaştırdığı görüşünde.
“İklimde bir değişiklik var ancak yaşanan felaketin bütün sorumluluğu iklim krizine yüklenemez” diyor. “Bu krizleri yaratan, doğayı hiç dikkate almadan yalnızca gayrimenkul üretimine odaklanan kentleşme anlayışıdır.”
Yapıcı’ya göre selin etkili olduğu Cendere Vadisi, 1990’lı yıllara kadar İstanbul’un önemli ekolojik koridorlarından biriydi. Daha sonra bölgenin yapılaşmaya açılması, suyun doğal akış alanlarını daralttı.
Ülke geneline yayılmış bir sorun
İstanbul’daki sel, Ekim ayında Türkiye’nin farklı bölgelerinde yaşanan aşırı hava olayları ve afetlerden yalnızca biriydi.
Sakarya’nın Karasu ilçesine bağlı Darıçayırı Mahallesi’nde bir barajın taşması sonucu 18 Ekim’de yerleşim alanları ve tarım arazileri su altında kaldı. Antalya’nın Kepez ilçesinde 26 Ekim’de meydana gelen hortum, işçilerin kaldığı konteynerleri parçaladı ve dört işçi hayatını kaybetti. Nevşehir’in Kapadokya bölgesinde etkili olan şiddetli yağışların ardından 29 Ekim’de bir peri bacasından kopan kaya parçaları üç kişinin ölümüne, beş kişinin yaralanmasına yol açtı.

Greenpeace Türkiye İklim ve Enerji Kampanyaları Sorumlusu Emel Türker Alpay, aşırı hava olaylarının tarımsal üretimi ve kent altyapısını etkilediğini, kömür madenciliği ve termik santrallerin de su kaynakları üzerindeki baskıyı artırdığını belirtiyor. Alpay’a göre Türkiye’nin mevcut iklim politikaları emisyon azaltımı ve iklim değişikliğine uyum açısından yetersiz. Türkiye 2053 net sıfır emisyon hedefini açıklamış olsa da mevcut Ulusal Katkı Beyanı, emisyonların 2019 seviyelerine kıyasla yüzde 42 artmasını öngörüyor.
Fosil Yakıtların Ötesi Ağı kampanyacısı Duygu Kutluay da iklim değişikliğine uyum ve afetlere hazırlık için daha fazla kamu kaynağı ayrılması gerektiğini belirtiyor.
“Emisyonları azaltmaya ve iklim değişikliğine uyum sağlamaya yatırım yapmak, mevcut politikaları sürdürüp afetlerin yol açtığı zararları tekrar tekrar gidermeye çalışmaktan çok daha az maliyetli.”
Yapıcı ise İstanbul’da yaşananların, iklim politikalarının kentleşme kararlarından ayrı düşünülemeyeceğini gösterdiğini savunuyor. Yapıcı’ya göre yeni felaketlerin önüne geçebilmek için öncelikle doğal su yollarını, yeşil alanları ve taşkın bölgelerini yapılaşma baskısından koruyan politikalara ihtiyaç var.
“Bir an önce zihniyet ve politika değişikliği gerekiyor,” diyor Yapıcı. “Bu değişim olmazsa alınacak her önlem nafile.”
Selden sonra
Derin’in defnedildiği mezarlıkta, aynı selde hayatını kaybeden 55 yaşındaki Haşim Giritlioğulları’nın da mezarı bulunuyor. Kağıthane Seyrantepe’de güvenlik görevlisi olarak çalışan Giritlioğulları, evine dönerken sel sularına kapılmış, cansız bedeni beş gün sonra Haliç kıyısında bulunmuştu.

Kızı İlayda Giritlioğlu da aynı akşam arkadaşıyla birlikte işten dönerken sele yakalandığını anlatıyor:
“Otobüs ilerlemeyince yürüyerek eve dönmeye çalışırken suya kapıldık. Çevredeki insanlar halatlarla bizi kurtardı.”
Arkadaşıyla birlikte selden etkilenmeyen bir iş yerine sığınarak yağmurun dinmesini bekleyen Giritlioğlu, o sıralarda babasının da kayıp olduğunu bilmiyormuş.
“Saatler sonra öğrendik,” diyor. “Babam yağmura aldırış etmemiş, bir şey olmaz demiş iş yerindeki arkadaşlarına. Eve dönebileceğini düşünmüş.”
Rabia Çetin